SZKOLENIOWY PROGRAM UMACNIANIA RODZINY "SPUR"

Szkoleniowy Program Umacniania Rodziny jest częścią szerszego systemu wspierania rodziców zastępczych rozwijanego przez Stowarzyszenie Zastępczego Rodzicielstwa.

Sam program również tworzy rozbudowaną strukturę, składającą się z trzech części:

1. SPUR I - program przeznaczony dla kandydatów na rodziców zastępczych i adopcyjnych, przygotowujący do przyjęcia dziecka odrzuconego.
2. SPUR II (w trakcie opracowywania) - program będący rozwinięciem i pogłębieniem treści składających się na SPUR I, odwołujący się do doświadczeń rodziców zastępczych (adopcyjnych), przeznaczony dla rodziców, którzy już mają w swoich rodzinach dziecko odrzucone.
3. SPUR III (będzie opracowywany) - program o najwyższym stopniu zaawansowania, o charakterze diagnostyczno-terapeutycznym, nastawiony na dogłębną analizę wybranych problemów pojawiających się w rodzinach zastępczych oraz zakładający pracę na bazie konkretnych problemów zgłaszanych przez rodziców.

Poniżej przedstawione są najważniejsze informacje dotyczące SPUR-u.

1. Założenia
   1. Różnice pomiędzy rodziną zastępczą a rodziną naturalną Opieka nad dziećmi odrzuconymi zdecydowanie różni się od opieki i wychowania własnych dzieci. Z tego też względu wymaga odpowiedniego przygotowania bazującego na wiedzy, umiejętnościach opiekuńczo-wychowawczych oraz głębokiej refleksji nad własnym życiem. Fundamentalną dla sprawowania rodzinnej opieki zastępczej jest zasada równoległo-ści uczuć dziecka względem rodziców naturalnych i opiekunów zastępczych.
   2. Przygotowanie do podjęcia rodzinnej opieki zastępczej Przygotowanie rozumiane jest jako długotrwały proces, który nie może zostać ukończony wraz z odbyciem jednego, przygotowującego do przyjęcia dziecka szkolenia. Życie, w tym także opieka nad dzieckiem odrzuconym, stawia przed człowiekiem coraz wyższe wymagania w formie problemów, kryzysów i różnego rodzaju wyzwań, co z kolei rodzi potrzebę nabywania coraz głębszej wiedzy, kolejnych umiejętności oraz pogłębiania refleksji nad sobą (analizy własnej przeszłości, uczuć, postaw, rodzaju relacji z bliskimi). Odpowiedzią na tak rozumiane ciągłe przygotowywanie rodziców do podejmowania wyłaniających się przed nimi nowych zadań są oferowane trzy poziomy szkolenia.
   3. System wsparcia Dalszą odpowiedź na zapotrzebowania rodziców zastępczych (adopcyjnych) jest pro-ponowany przez Stowarzyszenie system wsparcia w formie wspólnot rodziców zastępczych wraz z grupą doradców rodziców zastępczych, animujących powyższe wspólnoty. Po ukończeniu pierwszego stopnia szkolenia zalecane jest przyłączenie się do jednej z nich, lub uczestnictwo w grupach wsparcia organizowanych przez inne podmioty.
   4. Pojęcie prawdy Niezwykle istotnym dla całego programu jest sposób podejścia do zagadnienia prawdy, rozumianej jako szczere, otwarte i głębokie, a przez to często bolesne podejmowanie problemów związanych z konfliktami, hierarchią wartości, sferą uczuć i postaw. Zafałszowanie lub omijanie prawdy, dotyczącej sytuacji psychicznej i społecznej konkretnego człowieka, prowadzą do stopniowego niszczenia jego ludzkich możliwości oraz potencjału osób znajdujących się wokół niego. Droga prawdy i szczerości we wzajemnych relacjach jest więc pewnym sposobem zainicjowania procesu uzdrowienia dziecka odrzuconego, jak też zachowania satysfakcji z podejmowania trudu rodzicielstwa zastępczego.
   5. Pojęcie prawdy a terapeutyczny charakter szkolenia Powyższe założenie wprowadzone w praktykę życiową owocuje niepowtarzalnym charakterem SPUR-u, przejawiającym się w bardzo dużym otwarciu wielu dotychczasowych uczestników szkolenia, żywą i dotykającą ich osobistych problemów dyskusją, wymianą przeżyć i doświadczeń - co w efekcie wskazuje na spontanicznie wyłaniający się (lecz kontrolowany) terapeutyczny charakter szkolenia.
   6. Samoświadomość rodziców a zrozumienie problemów dziecka odrzuconego Konieczne jest równoległe nabywanie świadomości problemów dziecka odrzuconego oraz problemów będących efektem (najczęściej dziecięcych) przeszłych doświadczeń rodzica zastępczego. Założenie to wynika z tego, że szanse na uzdrowienie dziecka rosną proporcjonalnie do wzrostu funkcjonalności rodziny, w której ono się wychowuje. Funkcjonalna rodzina to ta, w której rodzice mają świadomość przyczyn swoich zachowań i uczuć oraz świadomość tego, co w konkretnych sytuacjach przeżywają. Świadomość ta wykorzystywana jest do budowania zdrowych relacji pomiędzy małżonkami i dziećmi.
   7. Elastyczność programu Elastyczność programu wyraża się w interpretacji, wartościowaniu oraz podążaniu za istotnymi potrzebami uczestników szkolenia. Jest ona między innymi naturalną konsekwencją założenia przedstawionego w punkcie szóstym. Przedstawione konspekty zajęć mają za zadanie ukazywać kierunek pracy z grupą. Jedną z podstawowych zasad jest koncentracja na sensie poruszanych tematów i ćwiczeń, a nie na dosłownym ich przeprowadzeniu. Prowadzący szkolenie muszą uwzględniać reakcje i potrzeby grupy uczestników, dlatego z uzasadnionych względów dopuszczalne są zmiany charakteru zadań, pomijanie ćwiczeń lub korzystanie z innych, modyfikacja instrukcji, zmiana czasu przeprowadzenia zadań i inne.
   8. Społeczno-kulturowa adekwatność Niezwykle istotnym jest fakt, że SPUR jest programem powstałym dzięki polskim doświadczeniom. Zarówno jego autorami, jak i adresatami są polscy rodzice. Oznacza to, że w całej rozciągłości uwzględnia polskie realia: tradycję, historię, strukturę społeczną oraz specyfikę problemów społecznych. Jest programem dostosowanym do możliwości finansowych państwa.
   9. Dalsze perspektywy SPUR-u Ostatnie założenie dotyczy perspektyw Programu. Autorzy pragną, aby był on udoskonalany poprzez nowe doświadczenia i przemyślenia oraz coraz głębsze i bardziej szczegółowe zastosowanie wiedzy psychologicznej, pedagogicznej i socjologicznej do problemów sieroctwa społecznego. Założenie to wynika między innymi z faktu, że ciągle brak jest dostatecznej ilości publikacji naukowych z zakresu sieroctwa (mowa tu o Polsce), w związku z czym zagadnienia przedstawione w programie muszą być systematycznie pogłębiane i poszerzane, co wymaga prawdopodobnie wielu lat pracy. Dlatego też, jak przypuszczają autorzy, SPUR będzie poddawany nieustannym modyfikacjom.
2. Podstawy Podstawy SPUR-u mają charakter zarówno praktyczny, jak i teoretyczny. SPUR wy-rósł z realnych i autentycznych problemów oraz potrzeb rodziców zastępczych, którym z cza-sem nadano interpretacje z poziomu naukowego w celu głębszego zrozumienia procesów za-chodzących w dziecku odrzuconym i rodzinie je przyjmującej. Interpretacje dokonane na metapoziomie i przy użyciu metajęzyka musiały być ponownie przełożone na język i rzeczywistość bliską rodzicom. U podstaw SPUR-u leży zatem nieustanne przekładanie, przenikanie i pełne życia pulsowanie codziennej oraz idealnej (teoretycznej) rzeczywistości. Podstawy SPUR-u - wyszczególnienie:
   1. podstawy praktyczne (M. Klecka, A. Urbanowicz, P. Urbanowicz)
      • Doświadczenie wynikające z wieloletniego doradztwa i szkoleń rodziców zastępczych (rozwiązywanie problemów w rodzinach przyjmujących dziecko odrzucone, przekazywa-nie doświadczeń opiekuńczo-wychowawczych, umożliwiających podjęcie konkretnych działań, które prowadzą do uzdrowienia sytuacji rodzinnej, analizowanie w czasie szkoleń przyczyn i skutków zaszłości w życiu dziecka i ich wpływu na funkcjonowanie rodziny przyjmującej).
      • Wieloletnie osobiste doświadczenie z opieki i wychowania dzieci porzuconych i osieroconych.
      • Idee wypracowane przez rodziców zastępczych w Stowarzyszeniu Zastępczego Rodzicielstwa, dotyczące:
        • kształtu miłości i życia uczuciowego w rodzinie;
        • przyjmowania i rozumienia odpowiedzialności;
        • oblicza pomocy różnym kategoriom dzieci porzuconych;
        • konieczności doskonalenia umiejętności;
        • budowania systemu wsparcia i umacniania rodziny.
   2. podstawy teoretyczne (M. Gąsiorek, P. Gąsiorek, M. Klecka, A. Urbanowicz, P. Urbanowicz)
      • Program ten wyrasta z systemowego postrzegania świata (teorie systemów), jako najpełniejszej (jak się wydaje autorom) formy ujmowania wielopoziomowej i wieloaspektowej rzeczywistości. Dzięki temu możliwe staje się ukazanie w jasny sposób wpływów i zależności poszczególnych elementów na całość, jak też całości na zawarte w niej elementy. Prawdziwe zrozumienie życia człowieka jest bowiem możliwe (zgodnie z zasadą koła hermeneutycznego) jedynie wówczas, gdy patrzy się na nie przez pryzmat całego społeczeństwa (część przez całość), a funkcjonowanie społeczeństwa nabiera sensu jedynie wtedy, gdy adekwatnie realizowane są potrzeby jego członków (całość przez część). Poznanie i wynikająca z niego przemiana człowieka i społeczeństwa ma tu charakter otwarty na uzupełnienie i reinterpretację. Daje także możliwość dynamicznego ujęcia procesów życiowych, ich etiologii i celu, analizy rozwoju (procesu) i jego osiągnięć (efektu).
      • Kierunek i szkielet myśli zawartej w SPUR-ze bazuje na psychospołecznej koncepcji rozwoju człowieka Erika H. Eriksona. Teoria ta umożliwia:
        • rozpatrywanie jednostki w cyklu całego jej życia;
        • analizę nakładających się cykli życiowych poszczególnych osób (ekologiczny aspekt rozwoju);
        • ukazanie wielowymiarowości splotu wzajemnych zależności występujących pomiędzy sferą psychiczną (dzięki odwołaniu się do ujęć psychologicznych) i sferą społeczną (dzięki odwołaniu się do teorii socjologicznych);
      • Oprócz tego w tworzeniu programu korzystano z innych teorii szczegółowo analizujących wybrane problemy wynikające z wychowania dziecka osieroconego (J. Bowlby, M. Ainsworth, R. Spitz).
3. Cele SPUR-u I Głównym celem SPUR-u I jest rzetelne przygotowanie kandydatów na rodziców zastępczych (adopcyjnych) do przyjęcia dziecka odrzuconego. Cel ten rozkłada się na kilka po-mniejszych:
   1. Zaznajomienie z potrzebami dzieci w różnych okresach rozwojowych i rolą rodzica/dorosłego względem dziecka w danym wieku.
   2. Uświadomienie różnic pomiędzy dziećmi odrzuconymi a wychowywanymi w funkcjonalnych rodzinach.
   3. Uświadomienie specyficznych potrzeb dzieci odrzuconych, a w związku z tym wymagań i wyzwań stojących przed rodzicami zastępczymi.
   4. Zaznajomienie z głównymi problemami mogącymi się pojawić w związku z przyjęciem dziecka.
   5. Wskazanie na nieodwracalne zmiany zachodzące w rodzinie po przyjęciu dziecka.
   6. Zapoznanie z prawami i obowiązkami rodziców zastępczych.
   7. Zapoczątkowanie lub pogłębienie procesu refleksji nad własnymi uwarunkowaniami psychicznymi oraz sposobem i charakterem budowania relacji z innymi; w szczególności zapoczątkowanie refleksji nad jakością małżeństwa oraz nad rodzajem motywacji przyjęcia dziecka i typem oczekiwań względem niego.
   8. Uświadomienie posiadanych umiejętności i potencjałów oraz obszarów, które wymagają od danej osoby szczególnej uwagi i pracy.
4. Struktura Program składa się z trzynastu trzygodzinnych spotkań:
   • Spotkanie I - Spotkanie integracyjno-organizacyjne
   • Spotkanie II - Podstawy prawne
   • Spotkanie III - Rozwój dziecka w wieku niemowlęcym
   • Spotkanie IV - Rozwój dziecka w wieku poniemowlęcym
   • Spotkanie V - Rozwój dziecka w wieku przedszkolnym
   • Spotkanie VI - Rozwój dziecka w wieku szkolnym. Dorastanie.
   • Spotkanie VII - Odrzucenie
   • Spotkanie VIII - Skutki odrzucenia
   • Spotkanie IX - Wybrane problemy wychowawcze. Uzależniania.
   • Spotkanie X - Rodzina
   • Spotkanie XI - Rodzicielstwo I
   • Spotkanie XII - Rodzicielstwo II
   • Spotkanie XIII - Zakończenie
   W ramach szkolenia, po spotkaniach: czwartym, ósmym, dwunastym odbywają się także indywidualne rozmowy z kandydatami.
5. Metody pracy

   Dobór metod wynika z przyjętych zasad:

   • metoda musi być dobrana tak, aby w możliwie jak najpełniejszy sposób realizowała cele Programu i wynikające z nich treści programowe
   • uwewnętrznieniu i zintegrowaniu z osobą podlegają treści, którym nadała ona indywidu-alny sens, czyli treści, które zostały przeżyte, lub zastosowane w celu rozwiązania ważnego dla jednostki zadania.
   Z tego względu w programie dąży się do jak największej aktywności uczestników, wynikającej z podejmowania osobiście angażujących tematów. W związku z powyższym korzysta się z następujących metod:
   1. 1) wykład dialogowany
   2. 2) wymiana doświadczeń, opinii, dyskusja
   3. 3) metody warsztatowe bazujące na osobistym lub zaistniałym w sytuacji grupowej doświadczeniu
   4. 4) ćwiczenia wspomagające (regulujące poziom zaangażowania i integracji uczestników)
   5. 5) zadania domowe (zastosowanie zdobytej wiedzy i umiejętności do rozwiązywania sytuacji problemowych).
6. Adresaci

   SPUR I kierowany jest do kandydatów na rodziców zastępczych i adopcyjnych czyli wszystkich osób, które według przepisów prawa mogą i chcą zostać rodzicami zastępczymi lub rodzicami adopcyjnymi. Skierowanie na szkolenie następuje zgodnie z obowiązującymi procedurami.

7. Ewaluacja Ocenie podlegają zarówno kandydaci na rodziców - uczestnicy szkolenia, jak i osoby prowadzące szkolenie.
   1. ewaluacja kandydatów Ocena kandydatów dokonywana jest przez prowadzących szkolenie. Obszary podlega-jące ocenie to:
      1. 1) obecność na zajęciach
         • uczestnictwo we wszystkich zajęciach jest obligatoryjne
         • w przypadku małżeństwa - obowiązkowa obecność obojga małżonków
         • w przypadku zdarzeń lub konieczności życiowych uniemożliwiających obecność na wszystkich zajęciach - możliwość i forma zaliczenia uzgodniona z prowadzącymi
      2. 2) sytuacja małżeńska lub w przypadku osób samotnych sytuacja uczuciowa
      3. 3) sytuacja życiowa (mieszkaniowa, materialna, zobowiązania dotyczące własnej rodziny i inne)
      4. 4) aktywność
         • w trakcie zajęć (praca indywidualna, w diadzie, triadzie, w grupie)
         • w domu (zadania domowe)
         • w trakcie spotkań z prowadzącymi
      5. 5) gotowość do współpracy
         • z innymi członkami grupy (w czasie zajęć)
         • z osobami prowadzącymi (w czasie zajęć i indywidualnych spotkań)
      6. 6) gotowość do przemiany (obejmująca między innymi zdolność realnego postrzegania własnej osoby, negocjację kierunków rozwoju)
      W procesie oceniania osoby prowadzący bazują nie tylko na aktualnych umiejętnościach i wiedzy danej osoby lecz także na jej potencjałach i wyłaniających się kierunkach indywidualnego rozwoju (strefa najbliższego rozwoju).
   2. ewaluacja osób prowadzących Ocena osób prowadzących dokonywana jest przez uczestników szkolenia na specjalnie przygotowanych w tym celu arkuszach ewaluacyjnych.
8. Autorzy
   • Małgorzata Klecka - rodzic zastępczy z wieloletnim doświadczeniem; magister pielęgniarstwa
   • Anna Urbanowicz - rodzic zastępczy z wieloletnim doświadczeniem
   • Paweł Urbanowicz - rodzic zastępczy z wieloletnim doświadczeniem; prawnik
   • Magdalena Gąsiorek - psycholog; pracownik Zespołu Wsparcia Opiekuńczego w Poznaniu
   • Przemysław Gąsiorek - psycholog, pedagog

   Konsultacja prawna: dr Marek Andrzejewski, adiunkt na Wydziale Studiów Edukacyjnych, UAM w Poznaniu, prawnik

   Autorzy M. Klecka, A. Urbanowicz, P. Urbanowicz, M. Gąsiorek, P. Gąsiorek zastrzegają sobie wszelkie prawa do Szkoleniowego Programu Umacniania Rodziny. Szkolenie rodziców w ramach Programu prowadzą autorzy lub nauczyciele rodziców zastępczych, wyznaczeni i przygotowani przez autorów. Autorzy lub osoby przez nich wyznaczone są superwizorami Programu.